Фарзанд тарбияси — ота-онанинг энг улкан масъулияти
10 сентябр 2026 й.
445 марта ўқилди.
Фарзанд тарбияси — ота-онанинг энг улкан масъулияти
Ҳаётда инсонга ато этилган неъматлар орасида фарзанддан улуғроқ, аммо шу билан бирга масъулиятлироқ нарса камдан-кам топилади. Фарзанд — бу Аллоҳнинг бандасига берган бебаҳо неъмати ва омонатидир. Ва ҳар қандай омонат каби, уни асраш, унга хиёнат қилмаслик лозим.
Пайғамбаримиз (с.а.в.) бир ҳадиси шарифларида шундай деганлар: "Фарзандларингизга одоб ўргатинг ва одобларини чиройли қилинг." Бу сўзлар бугунги кунда ҳам, азалдан ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаган ҳақиқатдир.
Ота-она нима учун масъул?
Кўпчилик фарзанд тарбиясини фақат овқатлантириш, кийинтириш ва мактабга юбориш билан чеклаб қўяди. Аммо Ислом дини бу масалага анча чуқурроқ ва кенг қарайди. Ота-она фарзандининг инсонлар билан хушмуомалада бўлиши, ростгўй ва омонатдор бўлиши, катталарга ҳурмат ва кичикларга шафқат кўрсатиши учун ҳам жавобгардир. Худди шунингдек, фарзанднинг ёмон хулқ, қабиҳ иш ва ярамас одатлардан пок бўлиши ҳам ота-онанинг зиммасидаги бурчидир.
Пайғамбаримиз (с.а.в.) яна шундай деганлар: "Фарзандларингизга ва аҳлингизга яхшиликни таълим беринг ва уларга одобни ўргатинг."
Ибратли бир воқеа
Бу мавзуда Собит Бароний номли буюк зотдан қолдирилган бир ҳикоя бор. Бир жойда бир киши отасини урayotgan экан. Одамлар ундан сўрашибди: "Бу нима қилиқ?" Ота эса жавоб берибди: унга ҳеч нарса деманглар, чунки мен ҳам ўз вақтимда отамни худди шу жойда урган эдим — энди ўғлимдан калтак ейиб, ўшани бошимдан кечиряпман.
Бу ҳикоя оғир бўлса-да, жуда муҳим бир ҳақиқатни кўрсатади: ота-она фарзандига қандай муносабатда бўлса, эртами-кеч шу муносабатнинг аксини ўзи ҳам кўради. Шунинг учун ҳам ота-оналар бундай аччиқ оқибатларга дуч келмаслик учун фарзанд тарбиясини ёшликдан бошлаб чиройли қилиб олиб боришлари зарур.
Фарзанднинг ота-она устидаги уч ҳаққи
Пайғамбаримиз (с.а.в.) фарзанднинг ота-онаси зиммасидаги уч муҳим ҳаққини алоҳида таъкидлаб ўтганлар:
- Туғилганда унга яхши исм қўйиш
- Ақли кирганда илм ўргатиш
- Балоғатга етганда уйлантириш ёки турмушга бериш
Ҳазрати Умар олдидаги воқеа
Бир куни Ҳазрати Умар олдига бир ота ўғлини олиб келиб: "Бу ўғлим менга оқ бўлди" (яъни номуносиб хулқ кўрсатмоқда), деб шикоят қилади. Ҳазрати Умар ўғилга: "Отангга оқ бўлишдан Аллоҳдан қўрқмайсанми?" деб мурожаат қилади. Шунда йигит жавоб беради: "Эй ҳазрат, ўғилнинг отада ҳаққи йўқми?" Ҳазрати Умар "Ҳа, бор" деб, юқоридаги уч ҳақни санаб беради.
Шунда йигит дардини тўкиб солади: отаси унга "Жуъал" (кўршапалак) деган хунук исм қўйгани учун дўстлари орасида доимо масхара бўлиб келгани, отаси унга илмдан ҳеч нарса ўргатмагани ва бошқа тенгдошлари фарзандли бўлиб улгурганда ҳам уни уйлантирмаганини айтади.
Буни эшитган Ҳазрати Умар отага қараб шундай дейди: "Ўғлимни оқ қилди, дейсан — аксинча, сен уни оқ қилибсан! Йўқол менинг олдимдан!"
Бу воқеа бизга шуни кўрсатадики, фарзанднинг "ёмон" бўлишида кўпинча ота-онанинг ўз бурчини бажармагани сабаб бўлади.
Тарбиянинг тўрт асосий йўналиши
Уламолар фарзанд тарбиясини тўрт муҳим босқичга ажратишган:
1. Иймоний тарбия. Бола ақли шаклланa бошлаши биланоқ унга ҳалол-ҳаром, гуноҳ-савоб тушунчалари ўргатилиши керак. Пайғамбаримиз (с.а.в.): "Ёш болаларингизга биринчи бўлиб 'Ла илаҳа иллаллоҳ' калимасини эшиттиринглар", деганлар. Чақалоқнинг ўнг қулоғига азон, чап қулоғига такбир айтиш одати ҳам айнан шу мақсадга хизмат қилади.
2. Ахлоқий тарбия. Иймоний тарбиядан сўнг фарзандга чиройли одоб, гўзал ахлоқ ва фазилатлар ўргатилади. Пайғамбаримиз (с.а.в.): "Мен гўзал хулқларни мукаммал қилиш учун юборилганман", деганлар.
3. Жисмоний тарбия. Ота-она боланинг танаси тўғри ривожланиши, соғлом ва қувватли бўлиши учун масъулдир. Бунга тўғри ва етарли овқатлантириш, ухлатиш, касалликларнинг олдини олиш киради. Шунингдек, югуриш, сузиш, кураш каби спорт машғулотлари ҳам жисмоний тарбиянинг муҳим қисми ҳисобланади ва ҳадисларда алоҳида тарғиб қилинган. Бугунги куннинг долзарб муаммоси бўлган гиёҳвандликдан ҳам аввало ота-она ўзини, сўнгра фарзандини асраши лозим.
4. Ақлий тарбия. Ота-она фарзандига фойдали илмларни ва жамият учун керакли касб-ҳунарларни ўргатиши керак.
Хулоса ўрнида
Фарзанд тарбияси — бир кунлик иш эмас, балки умр бўйи давом этадиган улкан масъулият. Юқоридаги ҳадис ва ҳикоялар шуни кўрсатадики, фарзанднинг келажакдаги хулқи, тақдири кўп жиҳатдан ота-онанинг бугунги меҳнати ва эътиборига боғлиқ.
Бу оғир, аммо шарафли вазифани сидқидилдан адо этганларни Аллоҳ икки дунёда ҳам улуғ мукофот билан сийлайди. Ана шу мукофот барчамизга насиб этсин.
Когон тумани “Ўба чўли” МФЙ отинойиси Қурбонова Зулфия
«орқага
